Çaycuma’da 1967 yılında üniversite tez çalışması yaparken; “Arapoğlu Balgur-Horcinas - Karaevligeriş-Dayva- Ayagur” vbgibi köy adlarının: “Esenlik- Yolgeçen- Dağüstü- Torlaklar-Yazıbaşı- Ayağur” şeklinde değiştirildiğini gördük. Dilbilimciler ve ilgili bilim adamlarına göre kentlerin, köylerin ve her türlü yerleşimlerin geçmişinde yer adları çok büyük önem taşıyor. “Karaevligeriş”   köy adındaki “Karaevlü”nün bir “Oğuz boy adı” olduğunu tarihi kaynaklar belirtiyor. Köy adları dışında kişi adları, sülale adları, lakaplar, yer, mevki, ağaçlık, orman, tarla, kayalık, akarsu adları da  aynı derecede önem taşırlar.

Prof. Dr. Doğan Aksan, “Yer Adları Bilimi” ya da “Yeradıbilim”de, (toponymie, toponymy, toponomastique); “Yer adı araştırmalarından yalnızca geçmişe ait bilgiler elde etmenin yanında, dil tarihine, yerleşme tarihine, ülkenin etnik yapısına ilişkin önemli ipuçları da elde edilir.

 Her ülkede ad verme sırasında yerleşim yerinin durumu, konumu, orada bulunmuş, egemenlik sürmüş ünlü bir kimseyle, çevrede yaygın mesleklerle, çevredeki akarsu, dağ, göl ya da tarihi bir kalıntıyla ilişki kurulduğu görülür. Anadolu’da başlıca ad verme eğilimleri incelendiğinde ‘Yerleşim yerinin konumuna, durumuna göre adlandırma ve yerleşim yerine kişiyle ilgili adlar verme’ ana başlıklarını görürüz.” der. (Prof. Dr. Doğan Aksan, “Her Yönüyle Dil- Ana Çizgileriyle Dilbilim-3” TDK-Ankara-1982)

OSMANLI  YER  ADLARI

 Tahir Sezen’in “Osmanlı Yeradları” adlı araştırması bu konuda bir çok bilinmeyeni aydınlatıyor.  İkinci baskısı  yapılan kitap,  (T.C. Başbakanlık Devlet  Arşivleri Genel Müdürlüğü  Yayın No: 26  Ankara- 2017) etiketiyle  yayımlanmış. Kitabın bu baskısının hazırlanmasındaTahir Sezen,   Arif Torun,   Murat Şener  ve  Salih Dutoğlu katkıda bulunmuş.

Çalışmanın önsözünde “Günümüzde Osmanlı Devleti’nin bakiyesi durumunda olan kırktan fazla ülkenin tarihi ve kültürü üzerine araştırma yapanlar, bu coğrafyada yer alan idarî birimlerin ad ve idarî statülerinin değişmesi sebebiyle yerlerinin tespitinde güçlük yaşamaktadırlar. Bu sebeple konuyla ilgili çalışan kişi ve kuruluşların çalışmalarını kolaylaştıracak yer adları kılavuzuna ihtiyaç duyulmuş, bu ihtiyacı gidermek için Genel Müdürlüğümüz personeli Tahir SEZEN’e sözlük mahiyetinde bir başvuru kitabı hazırlama görevi verilmiştir. “Osmanlı Yer Adları” ismiyle hazırlanan kitabın 2006 yılında ilk baskısı yapılmıştır.” Ifadesiyle kitabın  yazılma  sebebi  belirtilmiş.

ÇAYCUMA’NIN  500 YILLIK GEÇMİŞİ

Tahir Sezen’in “Osmanlı Yeradları” adlı araştırmasının Devlet Arşivleri verilerinden hazırlanması nedeniyle bölgemiz için de önem taşıdığını düşünüyorum. Örneğin, Çaycuma’nın (Çarşamba)1515’de Nahiye, 1530’da ise Kaza statüsüyle tarih sahnesinde yer almağa başladığını görüyoruz. Prof.Dr. Kenan Taş’ın “Bolu Livası Hızır Bey İli Vakıfları” incelemesinde ise 1519 tarihi vardır. Bu bilgilerden Çaycuma’nın (Çarşamba) 500 yıllık bir geçmişe sahip olduğu ortaya çıkıyor.

1519 tarihli Çömlekçi ve Horcanus köylerindeki vakıf işlemlerinin onayında Hızırbey ili ve Çarşamba “Kadı”larının onayları görülür. Hızırbey İli’nin, Mengen’den Çatalağzı’na kadar bölge adı, Çarşamba’nın ise bu yörede “kadılık” olduğu anlaşılır. Çarşamba’dan başka  da Gölpazarı, Zerzene, Yedidîvân(Perşembe) ve Hisâröni  yakın çevredeki diğer kadılıklardır. 

Bir “kadılk”a en az 4-5 köyün bağlı olduğu kaynaklarda belirtiliyor. Bu bilgiler de bize Çaycuma’nın, kurulu olduğu bu yörede 500 yıl öncesine uzanan bir yerleşim (iskan) yeri olduğunu gösteriyor. Bu yazıda Osmanlı Yer Adları adlı çalışmadan sadece Çaycuma ve yakınındaki  kentler ile ilgili bilgiler verilmiştir.

ÇAYCUMA  shf.177

(16.yy. Çarşamba, Hızırbeyli)

1855 : Çarşamba-i Bolu

1911 : Çaycuma) maa Perşembe ve Bartın

       Nâhiye (1515-1530) Bolu → Anadolu eyâleti

Kazâ (1530) Bolu → Anadolu eyâleti

Kazâ (1855-1863) Viranşehir → Kastamonu eyâleti (salnâme)

Kazâ (1864) Viranşehir → Kastamonu eyâleti (salnâme)

Kazâ (1865) Viranşehir → Kastamonu eyâleti (salnâme)

Kazâ (1866-1867) Ereğli → Kastamonu eyâleti (salnâme)

Nâhiye (1870-1880) Bartın → Bolu → Kastamonu vilâyeti (salnâme)

Nâhiye (1889-1908) Hamidiye (Devrek) → Bolu →Kastamonu vilâyeti (salnâme)

Nâhiye (1911-1923) Devrek → Bolu Müstakil Sancak (salnâme)

Nâhiye (1924-1943) Devrek → Zonguldak

Kazâ (1944/4642) Zonguldak

PERŞEMBE shf. 614 (Pençşembe)

(16.yy. Yedidivan)

(1855 : Perşembe)

        (1954 : Hacıkadı) maa Hisarönü  maa Zerzene  

Nâhiye (1519) Bolu → Anadolu eyâleti

Kazâ (1569) Bolu → Anadolu eyâleti

Kazâ (1855-1864) Viranşehir → Kastamonu eyâleti (salnâme)

Kazâ (1865) Viranşehir → Kastamonu eyâleti (salnâme)

Kazâ (1866) Viranşehir → Kastamonu eyâleti (salnâme)

Kazâ (1867) Viranşehir → Kastamonu eyâleti (salnâme)

 (Uzun yıllar yok, Hacıkadı Çaycuma bucağına bağlı)

Nâhiye (1954) Çaycuma → Zonguldak

ZERZENE  shf:833 

maa Hisarönü (Filyos) maa Bartın

Kazâ (1855-1863) Viranşehir → Kastamonu eyâleti (salnâme)

               Kazâ (1864) Viranşehir → Kastamonu eyâleti (salnâme)

Kazâ (1865) Viranşehir → Kastamonu eyâleti (salnâme)

               Kazâ (1866) Viranşehir → Kastamonu eyâleti (salnâme)

(Çaycuma’nın Perşembe bucağı olabilir.)

KIZILBEL  shf. 464

maa Bük

Kazâ (1855-1863) Viranşehir → Kastamonu eyâleti (salnâme)

Kazâ (1864-1865) Kastamonu → Kastamonu eyâleti (salnâme)

Kazâ (1866-1867) Viranşehir → Kastamonu vilâyeti (salnâme)

Kazâ (1868) Kastamonu → Kastamonu vilâyeti (salnâme)

Nahiye Perşembe → Çaycuma →Zonguldak

GÖLPAZARI shf: 301 (16.yy. Göl)

(1855 : Gölpazarı-i Bolu) maa Ovayüzü, Kiçinos ve Ulus maa Amasra  

 Nâhiye (1530-1539) Bolu → Anadolu eyâleti

Kazâ (1855-1863) Viranşehir → Kastamonu eyâleti (salnâme)

        Kazâ (1864) Viranşehir → Kastamonu eyâleti (salnâme)

Kazâ (1865) Viranşehir → Kastamonu eyâleti (salnâme)

Kazâ (1866-1867) Viranşehir → Kastamonu eyâleti (salnâme)

              HİSARÖNÜ  shf: 352 

(Filyos) maa Zerzene maa Perşembe 

Kazâ (1855-1863) Bolu → Kastamonu eyâleti (salnâme)

Kazâ (1864) Viranşehir → Kastamonu eyâleti (salnâme)

Kazâ (1865) Viranşehir → Kastamonu eyâleti (salnâme)

 Kazâ (1866) Viranşehir → Kastamonu eyâleti (salnâme)

Kazâ (1867) Bolu → Kastamonu eyâleti (salnâme)

Kazâ (1867-1868) Bolu → Kastamonu vilâyeti (salnâme)

Nâhiye (1880) Bartın → Bolu → Kastamonu vilâyeti (salnâme)

 Nâhiye (1883) Ereğli → Bolu → Kastamonu vilâyeti (salnâme)

Köy (1928) Merkez → Zonguldak

Nâhiye (28.09.1930 Merkez → Zonguldak

Nâhiye (1944) Çaycuma → Zonguldak

GÖKÇEBEY  shf. 295

(1855 : Tefen)

(Gökçebey : 1960

 Kazâ (1855-1867) Viranşehir → Kastamonu eyâleti (salnâme)

Nâhiye (1918) Devrek → Bolu Müstakil Sancak (salnâme)

Nâhiye (1924-1989) Devrek → Zonguldak

Kazâ (1990) Zonguldak

       DEVREK  shf.215

(Suçatı)

(1889-1910 :Hamidiye) maa Yılanlıca

Kazâ (1855-1865) Bolu → Kastamonu eyâleti (salnâme)

Kazâ (1866-1867) Ereğli → Kastamonu vilâyeti (salnâme)

Kazâ (1868) Bolu → Kastamonu vilâyeti (salnâme)

Kazâ (1870-1888) Ereğli → Bolu → Kastamonu vilâyeti (salnâme)

Kazâ (1889-1910) Bolu → Kastamonu vilâyeti  (salnâme)

Kazâ (1911-1918) Bolu Müstakil Sancak (salnâme)

Kazâ (28 Mart 1918) Devrek → Zonguldak

Kazâ (1924) Zonguldak

DİRGİNE   shf:221

 maa Sekizdivan (Yazıcık) maa Sekizdivan, Devrek, Yılanlıca, Yenice ve Tefen  

Kazâ (1855-1863) Bolu → Kastamonu eyâleti (salnâme)

Kazâ (1864-1866) Bolu → Kastamonu eyâleti (salnâme)

Kazâ (1867) Bolu → Kastamonu eyâleti (salnâme)

Kazâ (1868) Bolu → Kastamonu vilâyeti (salnâme)

Nâhiye (1880-1883) Ereğli → Bolu → Kastamonu vilâyeti (salnâme)

Köy Merkez → Devrek → Zonguldak