Yıldız Teknik Üniversitesi Öğretim Üyesi Prof. Dr. Mehmet Hacısalihoğlu’nun Tonya tarihi ile ilgili araştırmalarını yayımlıyoruz.

Mali 1264, Miladi 1848 yılında Trabzon Vilayetindeki devlet görevlileri ve maaşlarını gösteren bir kayıtta Tonya Kazasına da yer verilmektedir (Başbakanlık Osmanlı Arşivi, Ev.d. 13444).

Kayıt “Trabzon Eyaletinin havi olduğu elviye ve kazalarının [1]264 senesi mah-ı Temmuzı ibtidasından nihayetine kadar bir mah zarfında kaffe-i memurînin maaş ve mahiyeleriyle vuku’ bulan mesarıf-ı müteferrikanın mikdarını mübin defter” başlığını taşımaktadır. Bu kayda göre Trabzon Eyaletinin Trabzon Livasının Merkez Kazasında, yani Trabzon şehir merkezinde bulunan görevliler verilmektedir. Trabzon Merkez Kazasından hemen sonra adı verilen ilk kaza Tonya Kazasıdır. 

Tonya Kazası Memurları ve Maaşları (BOA, Ev.d. 13444)

Tonya Kazası’ndaki devlet memurları ve görevliler şu şekilde sıralanmıştır.

Müdir-i Kaza Ali Ağa, aylık maaşı 600 kuruş.

Katib-i Kaza Mehmed Efendi, aylık maaşı 100 kuruş.

Mukayyid-i Nüfus Salih Efendi aylık maaşı 50 kuruş.

Toplam 750 kuruş.

Zabtiye-i askeriyenin maaşları

Bölükbaşı 1 kişi, aylık 100 kuruş.

Piyadegan 8 kişi, aylık 480 kuruş .

Toplam 580 kuruş.

Tonya’da bulunan devlet görevlilerinin toplam aylık maaşları 1330 kuruş olarak verilmiştir.

Belgenin yorumu:

1839 Tanzimat Fermanı ile birlikte Osmanlı İmparatorluğunun merkez ve taşra idaresi önemli değişiklikler geçirmiştir. Yaklaşık iki yüzyıl boyunca devam eden Ayanlık / Derebeylik düzeni Tonya Ayanı Ali Ağa’nın 1844’te ölümüyle birlikte sona ermiştir. Artık taşranın yönetimi için yerel ayan ve eşrafın görevlendirilmesi yerine merkezden yöneticiler atanmaya başlanmış ve Kaza Müdürlüğü sistemi kurulmuştur. 1848 senesinde Tonya’nın Trabzon merkezine bağlı bir kaza merkezi olduğu görülmektedir. Tonya’nın bir kaza merkezi haline gelmesi Ayanlık döneminde, özellikle Ali Ağa’nın faaliyetleri sonucunda Tonya’nın ön plana çıkmasının bir sonucu olarak görülebilir.

Belgede 1848 yılındaki Kaza Müdürünün aile ismi yazılmadığından nereden geldiği anlaşılmıyor. Kazada bir kâtib ve bir nüfus memurunun bulunduğu anlaşılıyor. Sözlü tarih kaynaklarından edindiğimiz bilgilere göre bu devlet memurları Ali Ağa’nın konaklarından “Küçük Konak” diye adlandırılan evde ikamet etmekteydi. Kazada ayrıca bir bölük başı ve 8 piyade askeri bulunmaktaydı. Yine sözlü tarih kaynaklarının bilgilerine göre bu askerler de Ali Ağa Camii Vakfının arazisindeki bir binada (şimdiki Tonya Merkez Camii ile Kastan Irmağı arasındaki bölgede) ikamet etmekteydiler.

Kazaların büyüklüğü ve önemine göre kaza müdürlerinin maaşları da değişmekteydi. Tonya Kazasından sonra belgede sıralanan Trabzon Livasına bağlı Rize Kazasının müdürü aylık 2.500 kuruş, Of Kazası müdürü 2.000 kuruş, Sürmene Kazası müdürü 2.000 kuruş, Akçaabad Kazası müdürü 2.500 kuruş, Görele Kazası müdürü 1.200 kuruş, Yomra Kazası müdürü 2.000 kuruş, Giresun ve Keşap Kazası müdürü 2.000 kuruş ve Tirebolu Kazası müdürü 1.750 kuruş maaş almaktaydı. Bu rakamlara göre Tonya Kazasının Trabzon Livasına bağlı en küçük kaza olduğu anlaşılmaktadır. Atina (Pazar), Arhavi, Gönye, Kürtün, Yağmurdere gibi kazaların müdürleri ise Tonya Kazası müdüründen daha düşük maaş almaktadır. Bu verilere göre 19. Yüzyılın ortalarında Tonya’nın orta büyüklükte bir kaza olduğu söylenebilir.